بررسی انواع هلیله

اهلیلج نام عربی هلیله است که انواع مختلفی دارد از جمله هلیله سیاه، هلیله زرد، هلیله کابلی

ماهیت آن

میوه درخت هندی است، درخت آن عظیم و برگ آن باریک و طولانی و ثمر آن خوشه دار و انواع مختلفی دارد

کابلی که زرد و بزرگ بالیده

زرد که اندازه آن متوسط است

چینی سبز رنگ که از آن کوچک تر است

سیاه هندی که به قدر مویز است

و از آن کوچکتر را که به قدر جویی است ، در هند هلیله جوی و از آن کوچک تر که به قدر زیره است هلیله زیره نامند

گویند هر یک ثمر درختی است، جدا ولی شبیه به هم

اما آنچه به تحقیق دست آمده، همه میوه یک درخت است که از ابتدای ظهور شکوفه تا انتهای کمال بالیدگی و نضج(پختن)، هر مرتبه را نامی گذاشته اند و نوعی مستقل دانسته مثلا

شکوفه خشک آن را که مانند زیره است ، هلیله زیره و از آن بزرگتر که به قدر جو است هلیله جوی و از آن بزرگتر که سیاه به مقدار مویز سیاه است، مویزک و هلیله زنگی و هلیله هندی و هلیله سیاه نامند و اینها همه هسته ندارند

و از آن بزرگتر نیم رس، سبز مایل به زردی را هلیله چینی و از آن رسیده تر زرد را اهلیلج اصفر(هلیله زرد) و به کمال رسیده زرد مایل به سرخی املس را اهلیلج کابلی گویند

محل رویش آن اکثرا شهرهای هند و دکهن و گجرات و بنارس و بنگاله است و اما آنچه در گجرات میروید بهتر از همه و بعد از آن بنارس و پس بیربهوم که در بنگاله است و بی ریشه و بالیده و بزرگ و با قوت می باشد و باقی جاها، ریشه دار و کوچک و ضعیف العمل

به این دلیل کابلی نامند که از راه خشکی از هند به سمت به شهر توران و خراسان و ایران می برند نه آنکه در کابل رشد کرده باشد و همچنین از هر سمتی که به شهری می برند مانند بصره و غیره، بصری نامند و اما چینی، جهت آن گویند که در قدیم الایام آنچه را از سواحل دریای هند به کشور ایران و روم و عرب و غیره ها می برده اند، همه را چینی می نامیده اند مانند دارچینی که در سیلان و نواحی آن رشد میکند و هلیله و زنجبیل که در گجرات و نواحی آن، على هذا القیاس.

طبیعت یا مزاج

بالجمله طبیعت مجموع آن:

در اول سرد و در دوم خشک گفته اند

خشکی کابلی از سایر انواع کمتر است، به خاطر کمال رسیدگی آن.

افعال و خواص و منافع آن:

در طب الائمه منقول است از محمد بن سنان از علی بن موسى الرضا علیه التحیه و الثناء که گفت: شنیدم از موسی بن جعفر علیه السلام که به تحقیق شکایت کردند نزد ایشان از مرض پس آمدند اطبا و توصیف کردند برای آن حضرت عجایب ادویه را پس فرمودند آن حضرت علیه السلام :

این یذهب بکم الاهلیلج

یعنی چرا از نظر شما می رود و دور می روید و اقتصار نمی کنید به رسیدن این ادویه که اهلیلج و رازیانج و شکر است در ابتدای گرما، سه ماه متوالی در هر ماهی سه روز متوالی و هنگام آمدن زمستان، همان قسم و بگردانید به جای رازیانج ، مصطکی در زمستان، به درستی که مریض نمی شوید مگر به مرض موت.

مجموع انواع هلیله، جهت:

  • تقویت معده و دماغ و ذهن و حفظ و حواس
  • بازکردن گرفتگیهای عروقی
  • سردردها
  • مالیخولیا
  • صاف کردن ارواح و وسواس سوداوی و خفقان و غثیان(نوعی اضطراب)
  • از صعود بخارات به دماغ جلوگیری میکند
  • اطفای حرارت سودا که از سوختن صفرا باشد
  • صاف کردن رنگ صورت
  • جهت استسقاء و بواسیر ریحی و خونی و تب های مرکب در اواسط و اواخر آن، نافع است
  • مسهل بلغم و صفرا رقیق به عصر (فشردن)
  • بعضی استفاده از آن ها را در تبها به طور مطلق منع کرده اند ولی این دستور برای تب ها در همه حال درست نیست بلکه در ابتدا، قبل از نضج و رقیق شدن ماده و بحران نباید مصرف کرد به جهت آنکه لطیف و رقیق ماده را به عصر دفع می کند و باقی مواد را غلیظ و متحجر می کند
    • عصر=فشاردادن و خارج کردن مواد فاسد
  • همچنین در حقنه ها نیز منع کرده اند و این نیز درست و پسندیده نیست و نمیتوان به طور کلی برای همه منع کرد، علت این منع مصرف را بستن و غلیظ کردن مسام(سوراخ های ریزپوستی) و عروق اعضاء و باقی گذاشتن مواد غلیظ در آن ها دانسته اند ولی در حقنه اثر دوا در افضیه(فضاها) است، نه مسام که باعث انضمام و انسداد آنها شود.
  • و معمول است که آن را با ادویه ملین(نرم کننده) و بازکننده و جاذبه ترکیب می کنند و هلیله را به تنهایی استفاده نمیکنند.
  • این نکته را باید در نظر گرفت که هرگاه که بخواهند هلیله ها را با بنفشه و خیارشنبر و یا سایر ملینات دیگر ترکیب کنند، باید که مراقب باشند که قوت یکی به ضعیف کننده یا باطل کننده قوت دیگری نباشد و به آن صدمه نزند و مانع تاثیر آن نشود
  • ولی در کل بهتر است در حقنه ها اصلا از آن استفاده نکرد مخصوصا جرم و جوشانده آن را، چون اصلا نباید هلیلجات را جوش داد در زمان نیاز شدید به استعمال آن باید به صورت خیسانده(نقوع) استفاده کرد بلکه باید به صورت خیسانده در آب استفاده کنند
  • هلیلجات را همچنین نباید زیاد آسیاب کرد بلکه باید مقداری درشت آسیاب کرد یعنی نیم کوفته سپس با روغن بادام شیرین چرب کرده و استفاده نمایند اینگونه فعل یا عملکرد آن باطل نمیگردد و همچنین به خاطر وجود روغن از دلپیچه آن بعد از مصرف کم میشود
  • سنون(مالیدن به لثه) دانه آن جهت تقویت لثه و خون ریزی از بن دندان و رویانیدن گوشت آن مفید
  • عملکرد خیسانده اهلیلجات مخصوصا کابلی در اسهال بیشتر از جوشانده و سفوف آن(داروی خشک پودر شده) است، به جهت آنکه صمغیت آن، که حامل قوت اسهال آن است در آب می آید و جرم حبس کننده آن باقی می ماند، به خلاف جوشانده که در آن مقداری از جرم آن نیز می باشد و در سفوف تمامی آن وجود دارد
  • در کل خیسانده و جوشانده آن بهتر از خوردن جرم آنهاست چون به علت دفع بخش رقیق اخلاط و باقی گذاشتن غلیظ اخلاط باعث ایجاد قولنج میشوند ریوند نیز اینگونه است

مضرات و مصلح هلیله ها:

سنگین و حبس کننده

مصلح آن

عناب و سپستان

مصلح قبض که لازم قوت عصر آنها است

روغن بادام و یا گاو تازه و قند و ترنجبین و یا شکر

مقدار مصرف

از جرم آنها: تا پنج درهم (12 گرم)

در جوشانده ها و خیسانده ها از هفت درم تا ده درم (17 الی 24 گرم)

جایگزین آنها

در غیر اسهال پوست انار و گویند عفص(گس) است

عصاره خشک هلیله کابلی و زرد قوى الفعل و اندک آن، عمل بسیار انجام میدهد

هلیله سیاه

اِهلیلَج اُسوَد(هلیله سیاه)

که اهلیلج هندی نیز نامند و قبل ذکر یافت.

بهترین آن، آن است که سیاه سفت بی دانه ،سنگین و فاسد نشده باشد.

طبیعت هلیله سیاه:

در وسط اول سرد و در دوم خشک.

افعال و خواص هلیله سیاه:

مقوی حواس و ذهن و حفظ دماغ

صاف کننده خون از سودا و ارواح از کدورت

برای مالیخولیا و وسواس سوداوی نافع است

اگربا پنج درهم(12 گرم) از آن و 2.4 گرم حجر ارمنی شسته شده و 0.6 گرم سقمونیای انطاکی مشوی، حب ساخته و با آب پنیر قورت دهند جهت مالیخولیا نافع است

جویدن و قورت دادن آب آن، جهت لقوه و همچنین نگاهداشتن آن در دهان جانب شق علیل و جهت جلب رطوبت معده و تقویت احشاء و درد طحال و بواسیر و جذام نافع است

بو داده آن، جهت حبس اسهال.

نگاهداشتن آن در دهان، در سیاهی موی و تقویت آن و تقویت لثه به غایت مؤثر است.

مضرات هلیله سیاه:

مضر کبد

مصلح آن عسل

مقدار مصرف از جرم آن:

تا دو مثقال(7 گرم) و در جوشانده تا هفت مثقال (24 گرم)

جایگزین آن:

هلیله کابلی و در قبض نصف وزن آن عفص(مازو) و یک پنجم آن تخم مورد

 اهلیلج اصفر (هلیله زرد)

بهترین این نیز بالیده زرد هسته کوچک آن است که کهنه نباشد

طبیعت آن:

در آخر اول سرد و در دوم خشک

افعال و خواص آن:

شبیه به هلیله کابلی است.

مقوی دماغ و جهت دوار(سرگیجه) و سدر(سیاه شدن چشم هنگام بلند شدن) نافع است

آشامیدن و اسهال با آن برای صرع صفراوی نافع است همچنین آشامیدن خیسانده آن در آب رمانین معصور با شحم به جهت آنکه مسهل صفرا است

اگر آن را در روغن گاو بریان نمایند، سپس بر آورده از روغن پاک کرده نیم کوفته، نیم مثقال (1.7 گرم) از آن و ربع مثقال(0.8 گرم) پوست سفت نارگیل سوخته،مخلوط نموده با آب نیم گرم بیاشامند، سه روز متوالی ، جهت زحیر و اسهال بواسیری و بواسیر مجرب است

ذرور هلیله زرد، جهت دمعه و خشک کردن رطوبات و تیزی بینایی نافع است مخصوصا که در خمیر گرفته، بسوزانند

ذرور= پاشیدن داروی پودری بر عضو

قطره آب خیسانیده آن نیز همین اثر را دارد و سنون(مالیدن به دندان و لثه) دانه آن نیز مانند دانه هلیله کابلی است.

مضر: ثفل، مصلح آن عناب و سپستان، چنانچه قبلا ذکر یافت.

مقدار مصرف از جرم آن:

تا پنج درهم ( 12 گرم)

در جوشانده و خیسانده از هفت درهم تا ده درهم (17 الی 24 گرم)

اهلیلج چینی (هلیله چینی)

گفته اند از صنف کابلی است، زرد مایل به سبزی و سیاهی و کوچک، مایل به تدویر (گرد) و کم گوشت و هسته بزرگ

افعال و خواص و منافع آن:

بسیار ضعیف العمل و الفعل است، به حدی که در صورت وجود سایر هلیلجات آن را مصرف نمیکنند و هلیله جوی و هلیله ریزه تر از این هم ضعیف تر است

اهلیلج کابلی(هلیله کابلی)

بهترین آن زرد مایل به سرخی بالیده، پر مغز، کم ریشه، هسته کوچک آن است که کهنه فاسد نشده باشد و قوترین هلیله ها است

طبیعت یا مزاج هلیله کابلی:

بعضی در سردی، معتدل و در اول خشک و بعضی گرم به اعتدال می دانند.

افعال و خواص آن:

مسهل بلغم و سودا و صفرای مخلوط به اخلاط

مدر بول

جهت سردرد و نسیان(فراموشی) و تقویت جمیع حواس، خصوصا حفظ نافع است

در سرگیجه صفراوی با شکر سفوفا (خشک پودر شده) استفاده میشود

در سرگیجه و سدر(سیاه شدن چشم موقع بلند شدن) بلغمی تنقیه با آن نمودن

در مالیخولیا و اصلاح حال دماغ و صرع و لقوه به تنهایی مفید است

با سه برابر آن عسل یا شکر سرشته، هر روز مقدار یک جوزی برای صرع سوداوی همچنین با ادویه دیگر، مانند بسفایج و اسطوخودوس و حجر ارمنی و حجر لاجورد و افتیمون، به صورت جوشانده یا معجون با سه برابر وزن آن عسل مفید است

اگر صاحب لقوه یک عدد هلیله کابلی هسته بیرون کرده را در دهان گیرد و بجود تا تمام شود و آب آن را قورت دهد و همچنین اگر یک عدد هلیله کابلی را در گوشه لپ قرار دهند و آب آن را قورت دهد برای لقوه سودمند است

اگر یک سال هر روز یک عدد از آن را خورده شود، موی سفید نشود، مخصوصا پرورده آن و بعضی این خاصیت را مخصوص به هلیله هندی دانسته اند

بالخاصیه، جهت رفع ضرر آبها و بسیار خوردن آب نافع است.

مقدار مصرف از جرم آن:

تا سه مثقال(10 گرم) و در جوشاندها تا هشت مثقال (27 گرم)

جایگزین آن:

هلیله زرد است و بعضی سیاه گفته اند

و سایر خواص زرد را دارد

مربای آن که بیشتر از یک سال بر آن نگذشته باشد، مقوی معده و دماغ و بازکننده گرفتگی های بلغمی و مقوی حواس و کبد است

هسته آن مدر بول

پاشیدن پودر سوحته آن، جهت قطع خون بواسیر و خونریزی اعضاء و تقویت دندان و لثه مجرب است.

مضرات هلیله کابلی:

مضر دماغ(مغز) است

مصلح آن عسل است.

منبع:

عقیلی علوی شیرازی، سید محمد حسین بن محمد هادی، مخزن الأدویه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.