بررسی ترنج

ترنج در منابع با نام های اترج، مارسیسقا، اروغا، ریحان النعنع، بجوژه،لیمونیه ماله، مبدکه ماله نیز آمده است

به فارسی نوع کوچک آن را ترنج و نوع بزرگ آن را بالنگ گویند

فهرست مطالب

ماهیت آن:

بدان که دو صنف است: یکی کوچک و پوست آن صاف املس و دو طرف آن باریک و این را ترنج نامند

صنف دوم، بزرگ و پوست آن غیر صاف و دو طرف آن، چندان باریک نیست، بلکه طرف متصل به شاخ درخت اندک پهن تر و طرف دوم آن اندک باریک تر و این را به فارسی، بالنگ نامند

رنگ پوست هر دو صنف آن زرد و طلایی است و رایحه آن خوشبو، مخصوصا کوچک آن و طعم آن تلخ

گوشت آن سفید و ضخیم و اندکی شیرین

مغز آن، که در میان پرده های غلیظ طولانی که در میان غلافهای بسیار نازک است، پر آب، از صنف شیرین شیرین؛ و از ترش آن، ترش است

تخم آن اندک طولانی فی الجمله، صنوبری شکل در غلاف سفید و مغز آن سفید و طعم آن اندکی تلخ

درخت آن در کل شبیه به درخت لیمو و به بلندی، یک قامت تا یک و نیم قامت و شاخه های آن پهن و درهم و برگ آن اندک طولانی و عریض با تشریف، رنگ آن سبز و خوشبوتر و بزرگتر از برگ لیمو و نارنج

گل آن سفید و برگهای آن طولانی، باریک، اندک ضخیم و در وسط آن تارهای باریک زرد رنگ و بسیار خوشبو، غلیظ تر از بهار نارنج و تمام اجزای درخت ترنج، در طب مستعمل(قابل استفاده) است و هرگاه در منابع کلمه اترج بکار رفت منظور میوه آن است.

محل رویش آن بیشتر شهرهای گرمسیر خصوصا که با رطوبت(شرجی) باشد و در سردسیر بسیار سرد، رشد نمیکند.

برای تکثیر درخت، زمین را حفر نموده و شاخه های زیرین متصل به درخت را خم کرده و در آن چاله قرار میدهند طوری که سرشاخه ها بیرون بماند و روی آن خاک میریزند و آب میدهند، تا پنج شش ماه که خوب ریشه بندد و مستحکم شود، سپس محل اتصال آن را از درخت بریده، هر جا که خواهند غرس نمایند، به زودی ثمر دهد، مخصوصا اگر آن شاخه میوه داشته باشد

و قلم آن نیز می گیرند(قلمه زنی)، چون قلم نمایند و هر جا که خواهند بنشانند و تخم آن را که بکارند دیر به ثمر می آید و ثمر آن مدتها در درخت می ماند تا به ثمر موسم دیگر

در بنگاله، دو فصل گل و ثمر می دهد، یکی اواسط زمستان و دیگر در ایام گرما که اول ایام بارش(در هند در فصل گرما بارندگی دارن) است که برسات نامند و آن هنگام بودن آفتاب است در اواخر ثور تا اوایل جوزا، به اختلاف سنین.

بررسی ترنج
ترنج

طبیعت یا مزاج ترنج

پوست زرد آن

گرم در اول و خشک در دوم

بعضی گرم در دوم گفته اند

شحم ترنج

یعنی لحم آن،(گوشت) که در زیر پوست زرد آن است

آنچه مغز آن شیرین است

سرد و تر در دوم ولیکن سردی آن بیشتر است از رطوبت آن

آنچه ترش است

سرد و خشک در سوم

حماض آن یعنی مغز ترنج

ترش آن

در آخر دوم سرد و خشک و بعضی در سوم گفته اند

شیرین آن

سرد و تر

 تخم آن

در اول سوم گرم و در دوم خشک

برگ و شکوفه آن

در آخر دوم گرم و خشک است.

جهت آشنایی با درجه مزاج ادویه کلیک کنید

قسمت های مختلف ترنج

افعال و خواص و منافع آن:

  • ملطف
  • قابض
  • صاف کننده روح طبیعی(روح کبدی)
  • صاف کننده خون از صفرا
  • مسکن قی صفراوی
  • قطع کنند مره صفرا و مسکن تیزی آن
  • مانع ریختن صفرا به معده و امعا میشود
  • جهت خفقان گرم و تقویت کبد و معده
  • جهت تسکین حرارت احشاء و تشنگی و اسهال صفراوی و کبدی و گزیده عقرب پرنده و مار شاخدار
  • رفع یرقان و کلف(کک و مک) و قوبا
  • ازبین برنده رنگ سیاهی و مرکب(جوهر) از پارچه و لباس
  • خارج کننده زالوی در حلق مانده
  • تریاق سموم است

اما پوست زرد آن،

جهت تقویت قلب و دماغ(مغز) و کبد سرد و معده و احشاء

دفع غثیان(اضطراب) و خوشبوی کردن دهان

تلطیف و تحلیل ریاح و کمک کننده بر هضم غذا، خصوصا مربای آن با عسل به شرطی که در خوردن آن زیاده روی نشود و الا هضم نمی گردد، مخصوصا غیر مربای آن

و نیز از مفرحات تریاقیه و حرارت آن کمک کننده بر خاصیت آن است

جوشانده خشک آن مسکن قی صفراوی

جویدن آن، خوشبو کننده بوی دهان

خوردن خشک کوبیده آن با عسل دافع مضرت همه زهرها است

آشامیدن عصاره آن(آب آن) ، که با شحم گرفته باشند، جهت گزیدن افعی

مالیدن سوخته خاکستر آن، جهت برص مفید است

اگر خشک غیر سوخته آن را در صندوق و لباس ها قرار دهند مانع کرم زدن آن است و چون پوست یک عدد اترج را در شراب اندازند در ساعت آن را ترش کند و سرکه سازد

مضرات و مصلح ترنج:

مضر کبد و دماغ گرم مزاجان و سردردآور

مصلح آن عسل و بنفشه و با شحم و حماض آن خوردن.

مقدار مصرف پوست ترنج:

از خشک آن تا پنج درم (12 گرم)

از مربای آن تا پنج مثقال (17 گرم) است

روغن ترنج

پوست زرد خالص شش عدد آن را در روغن زنبق و روغن خیری از هر یک یک رطل (311 گرم) و اگر نباشد در دو رطل (622 گرم) روغن کنجد اندازند و در آفتاب گذارند و هر سه شبانه روز یک مرتبه، تجدید کنند(یعنی پوست به آن اضافه کنند) تا سه مرتبه یا بیشتر، سپس استعمال نمایند.

طبیعت یا مزاج روغن ترنج:

گرم و خشک در دوم.

جهت آشنایی با درجه مزاج ادویه کلیک کن

افعال و خواص و منافع روغن ترنج:

محلل

ملطف (لطیف کننده)

با قوت تریاقی (پادزهری)

(سعوط)کشیدن به بینی روغن ترنج جهت دردسر سرد و علل سوداوی و درد شقیقه

روغن مالی با آن، جهت:

استرخاء(سست شدن) و فالج و لقوه و رعشه و اختلاج

درد مفاصل و عرق النسا(سیاتیک)

امراض سرد؛ عصبانی و درد کلیه و مثانه

خوشبویی عرق

رویانیدن موی

رفع لرز تب ربع (تب سوداوی)

تحلیل ورم ها

بوییدن روغن ترنج در ایام وبا و فساد هوا، مصلح آن است

 مضمضه با آن جهت درد دندان نافع و روغن شکوفه آن نیز همین اثر دارد، و لیکن روغن برگ آن قوی تر است.

شحم ترنج:

مشهور به پوست بالنگ است و آبست نامند

دیر هضم و غلیظ است به خاطر سردی و صلابتی(قوام، سختی) که دارد،

دیر از معده می گذرد و خارج می گردد و غذای بسیار برای بدن از آن تولید میشود، به شرطی که هضم شود

مانع صعود بخار به سمت مغز است به خاطر اینکه مطفی حرارت معده است و اصحاب مره صفرا را نافع است

مضرات پوست بالنگ:

مضر حرارت غریزی و معده سرد ضعیف

محدث نفخ و قولنج

مصلح پوست بالنگ

مربا نمودن آن، با عسل و با شکر

حماض ترنج

یعنی آب مغز ترش آن، غذاییت ندارد و لیکن

مقوی قلب گرم مزاج

مانع ریختن صفرا به امعا

ملطف و قطع کننده اخلاط و پاک کننده و خاموش کننده حرارت کبد

مقوی معده گرم

مبهی و مشهى طعام (ایجاد اشتها غذا)

مسکن تیزی صفرا و خون

زایل کننده غم

مسکن عطش و حرارت کبد و احشاء

قطع کننده قی و اسهال صفراوی و کبدی

جهت خفقان گرم مفید

اگر نان را در آب اترج یا شربت آن بخیسانند و بخورند، جهت تسکین سردرد و دوار(سرگیجه) حادث از خالی بودن معده، نافع است

خواص شربت آن

از صعود بخارها به سوی سر جلوگیری میکند به سبب قوت قبضی که دارد

برای سرگیجه و سیاه شدن چشم هنگام بلند شدن(سدر) که از بخار صفرا و خون ایجاد شده نافع است

قطره آب آن در چشم، زایل کننده بقایای یرقان آن است و همچنین اکتحال (سرمه) به آن

غرغره جوشانده آن در سرکه، جهت اخراج زالو در حلق مانده

مالیدن آن برطرف کننده یرقان و کلف(کک ومک) و قوبا و رنگ سیاهی و مرکب از جامه

ضماد آن، جهت گزیدن عقرب پرنده و مار شاخدار نافع است

 رب ترنج

قی صفراوی را نافع و می نشاند و معده را دباغی میکند و اشتهای غذا را برمیگرداند

مضرات حماض ترنج:

مضر سینه و عصب

مصلح حماض:

شربت خشخاش

شربت انجیر

 بدل یا جایگزین آب آن

 آب نارنج و آب لیمو است

خوردن غذایی که در آن آب اترج باشد، برای

مالیخولیای ایجاد شده از سودای سوخته صفرا خون و مالیخولیای مراقی نافع است

اما به سبب شدت حموضت(ترشی) برای اصحاب سودا مضر است

زیرا که ترشی صرف، بسیار مهیج سودا است، پس باید با شکر و قند آن را اصلاح کرد

اصلاح کردن یعنی اگر به تنهایی مصرف نمایند به آن قند اضافه کرده، آن مقدار که ذایقه آن را نیکو گرداند و افشره ساخته، بنوشند.

تخم اترج

محلل

خشک کننده

با قوت مسهله

مقاوم جمیع سموم است

خوردن و ضماد نمودن دو مثقال (7 گرم) از پوست کنده آن، قایم مقام تریاق فاروق است در جمیع سموم حیوانی و قوی تر از تریاق کبیر دانسته اند و تریاق جمیع سموم ملذوعه و مشروبه است

با آب گرم، جهت گزیدن عقرب، مجرب است

مالیدن آن، جهت تحلیل ورم بلغمی

سنون آن(مالیدن به دندان)، جهت تقویت لثه مفید است

 روغن هسته اترج

جهت بواسیر به صورت مالیدنی و خوراکی به غایت مؤثر است

بازکننده گرفتگی گوش و سریع النفوذ در اعضاء

محلل قوی و ملطف

اگر کسی با آن روغن مالی کند، عقرب نزدیک او نمیشود

ضماد پخته مجموع اترج (میوه کامل) در سرکه،

جهت درد مفاصل و نقرس و ورم ها و دبیلات نافع است

برگ آن هاضم غذا و مسخن(گرم کننده) معده و مقوی احشاء و بازکننده گرفتگی ها است و جهت ضیق النفس (تنگی نفس) بلغمی مفید است

شکوفه آن در افعال مانند، برگ آن است و از آن لطیف تر

بوییدن ترنج، مقوی دل و مفرح(شادی آور) و جهت دفع خدر(خواب رفتن اندام) و هوای وبایی، آزموده شده

صاحب دستورالاطبا نوشته که:

ترش آن قوی تر از شیرین آن است و قاطع بلغم بود و علت سینه و حلق و سرفه را نافع و در هیچ فصل، خوردن آن را منع نیست

ولیکن در هر فصلی با چیزی مناسب، در زمستان با عسل و در تابستان، با قند و در برسات، یعنی فصل بارش، با زنجبیل و نمک سنگ مصرف شود.


منبع:

عقیلی علوی شیرازی، سید محمد حسین بن محمد هادی، مخزن الأدویه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.