بررسی ترنجبین

ترنجبین یا ترنگبین شیرابه گیاه خارشتر است

ماهیت آن:

شیره ای است که بر خاری که آن را حاج و خارشتر نامند در خراسان و ماوراء النهر و بلاد گرجستان و همدان و نواحی آن می نشیند و منعقد می گردد، مثل خورده نبات

طعم آن شیرین و جالی

بهترین آن، سفید تازه پاکیزه غیر مخلوط با برگ و خار بسیار آن است

زیرا که شاخه های آن را بریده در چادرها ریخته می تکانند تا آنچه ترنجبین بر آنها منعقد شده جدا گردد، سپس از برگ و خار و خاشاک پاک کرده به اطراف می برند و آنچه چسبیده و آلوده بدان است در آب شسته صاف نموده، می جوشانند تا غلیظ و یا منعقد گردد.

طبیعت یا مزاج ترنجبین

در اول گرم و تر و جالی(پاک کننده تر) از شکر

افعال و خواص آن:

ملین طبع

مسهل صفرا به رفق

محرک اخلاط

لطیف تر از شیر خشت

جهت سرفه و درد سینه و غثیان(حالت تهوع و اضطراب) و تبهای حاره و تسکین عطش

با ماء الجبن(آب پنیر) ، جهت اخراج اخلاط محترقه

با ماء الشعیر، دافع اخلاط گرم حاده

با روغن کره گاو کوهی، جهت عسر البول(سختی ادرار)

مداومت مصرف آن با شیر تازه دوشیده، جهت تحریک باه(میل و نیروی جماع) که یک اوقیه آن (26 گرم) را با نیم رطل(13 گرم) شیر گاومیش بیاشامند ومسخن(گرم کننده) بدن است

آشامیدن ترنجبین با آب زیره، جهت رفع قراقر شکم که با تب خفیفی باشد مناسب است

پرهیزات

در تب های حاد و جدری و حصبه و اسهال خونی و بواسیر و ادرار خون استعمال آن جایز نیست

چنانچه شیخ الرئیس در بحث حمیات جدری گفته که افضل آن است که تلیین طبیعت صاحب جدری را به تمرهندی نمایند و اگر اجابت نکند اضافه نمایند بر آن قدری شیرخشت و احتراز(پرهیز) نمایند از ترنجبین

و صاحب ذخیره در غب خالص نوشته که:

ترنجبین را در تبهای گرم ندهند؛ زیرا که مستحیل(تبدیل، استحالت) به صفرا می گردد و اگر ضرورت باشد با حموضات(ترشیجات) بدهند.

و در باب جدری و حصبه گفته که: مضرت آن برای صاحب جدری و حسبه مانند مضرت عسل است محرورالمزاج را؛ زیرا که محرک اخلاط و باعث زیادتی بی قراری و هلاکت است.

و صاحب شفاء الاسقام در بحث جدری و حصبه نوشته که: آن هر دو را مضر است به جهت تحریک آن اخلاط ردیه را و رسیدن کیفیت آنها به قلب و کشتن علیل و همچنین شیرخشت

و در بحث اسهال الدم نوشته که: اگر در طبع قبضی باشد، مزلقات دهند و شیرخشت مناسب است و لیکن از ترنجبین احتراز نمایند؛ زیرا که در آن قوت ادرار دم(خون) است. مؤلف گوید: صاحب بواسیر و بول الدم را نیز به دستور مضر است

مضرات و مصلح :

مضر طحال و گرم مزاجان

مصلح آن

تمرهندی

عناب

ماء الشعیر

و بطىء النزول از معده و مصلح آن آب آلو و عناب.

مقدار مصرف:

از سه مثقال(10 گرم) تا هفت مثقال (24 گرم)

جایگزین آن:

شیرخشت است و به دستور آب جو با شکر سرخ

منبع:

عقیلی علوی شیرازی، سید محمد حسین بن محمد هادی، مخزن الأدویه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.