بررسی افتیمون

افتیمون لغت یونانی است به معنی دواء الجنون

در منابع با نام هایی شعر الضبع، سورمور، شیون، اکاس بیل، امل بیل نیز آمده است.

ماهیت آن:

گیاهی است سرخ رنگ و بهاره و تا تابستان نیز می ماند و فروع و شاخه های آن مانند گیاه خیاطه و مانند نخ بر گیاهان و اشیایی که نزدیکش باشد می پیچد

برگ آن بسیار ریز و تخم آن از خردل ریزتر و سرخ مایل به زردی

گل آن، قبل از آنکه بریزد تخم می بندد و رنگ گل آن سرخ مایل به غبرت(تیره) با ریشه های بسیار باریک، مانند مو و ریشه آن شبیه به زردک و تا مدتی در زمین می ماند

نصاری گویند که: در اطراف آن چیزی نمی روید و طعم آن تلخ با اندک تندی و محل رویش آن کوه ها و وادی ها و جزایر دریای غربی و شمالی.

بهترین آن اقریطی است ، سپس مقدسی که از جزیره اقریطس و مقدس آورند رنگ آن سرخ و بسیار باریک و تند بو و هر چند این اوصاف در آن زیاده باشد، بهتر است

گفته اند آنچه را در آخر بهار جمع میکنند با گل می باشد و آنچه در تابستان با تخم و اکثرا در هم آمیخته می آورند و گفته اند که آن تارهای بسیار باریک است، مانند موی که شاخه های آن و برگ و گل و تخم آن درهم شکسته، آمیخته می باشد و بعضی گفته اند که ریشه ندارد

شیخ الرئیس گفته که: قوت گیاه آن، مانند قوت حاشا است

و بعضی گفته اند که از جنس حاشا است

قسمت مورد استفاده بیشتر تارهای، مانند خیاطه و تخم آن است و مغشوش(قاطی،مخلوط) به حاشا می نمایند و فرق آن دو سرخ رنگی افتیمون است به خلاف حاشا و با اسد العدس نیز مخلوط میکنند و فرق آن سرخی و تیرگی اسد العدس است.

“امروزه نیز کشوث را بجای افتیمون میفروشند”

گیاه افتیمون

طبیعت افتیمون:

جالینوس گرم و خشک در سوم دانسته

حنین و دیگر اطبا: گرم در سوم و خشک در آخر اول و بعضی نیز خشک در دوم گفته اند.

افعال و خواص و منافع آن:

  • محلل و ملطف
  • بازکننده گرفتگی ها
  • مسهل سودا و بلغم به تنهایی
  • با بنفشه، مسهل صفرا
  • همچنین برای امراض دماغی و عصبانی از قبیل: سردرد و تشنج امتلایی و صرع و مالیخولیا و مانیا و جنون و کابوس و وسواس سوداوی و فالج و لقوه و خدر(سوزن سوزن شدنو…) مفید است
  • جهت درد مفاصل و سرطان متقرح نافع است
  • تفریح قلب میکند، به خاطر پاکسازی سودا
  • کرم معده و ریاح را نیز دفع میکند
  • موافق مزاج پیران و مشایخ و بالخاصیه، جهت امراض سوداوی و پاکسازی سودا بی عدیل است
  • نفخ را زایل گرداند.
  • صاحب شفاء الاسقام گفته:

مفتح سدد(بازکننده گرفتگی ها) است و در اسهال بطىء العمل (آرام تاثیر میگذارد)

و چون اضافه نمایند به آن فلفل و ادویه لطیفه، اسهال به سرعت می نماید جهت آنکه آنها معین(کمک کننده) بر عمل و تحلیل آن اند.

امراض سر:

  • اگر یک هفته هر روز، ده درهم (24 گرم) آن را در نیم رطل(160 گرم) شیر تازه دوشیده بخیسانند و با پانزده مثقال(50 گرم) سکنجبین بنوشند، جهت رفع سردرد سوداوی و مالیخولیا و تشنج امتلایی و توحش و خفقان، مجرب است
  • همچنین چون شش درم (14 گرم) آن را به مقداری شیر گوسفند تازه دوشیده اضافه کرده، بیاشامند برای سردرد سوداوی و پاکسازی سودا بعد از نضج(پختن) با منضجات مناسب، مفید است
  • آشامیدن، شش درم (14 گرم) آن با ماء الجبن(آب پنیر) ، جهت سردرد ایجاد شده به مشارکت قلب به سبب سوء مزاج سوداوی آن و با هم وزنش افسنتین برای مالیخولیا مفید است
  • اگر شش درم(14 گرم) آن را با ده درم(24 گرم) مویز پاک کرده از هسته، چند جوش خفیفی داده صافی نموده بیاشامند،برای مالیخولیای ایجاد شده از آشامیدن خمر بسیار و مداومت به مصرف آن جهت وسواس سوداوی و اخراج کرم های روده مفید است و اگر به آن جوشانده بنفشه نیز اضافه کنند خوب است
    • اگر بر همه این ها ادویه مفرحی اضافه نمایند، مانند بادرنجبویه و گاوزبان ابلغ(رساتر) میباشد
  • با ماء الجبن(آب پنیر) برای مالیخولیا مفید است
  • هشت درم (20 گرم) آن با شیر تازه دوشیده و شکر سفید، جهت مالیخولیا و مانیا و جنون و کابوس و اکثر امراض سوداوی و استفراغ ماده مالیخولیا سوداوی با افتیمون یا شحم حنظل و اندکی سقمونیا، بعد از فصد و نضج ماده موجب رستگاری(رهایی) از آن است
  • و اگر افتیمون را کوبیده و به مویز پاک کرده سرشته، حب بسته، مقدار 12 الی 24 گرم از آن را قورت دهند، برای مالیخولیا مراقی نافع است
  • و اگر هفت درم (17 گرم) افتیمون را کوبیده و با هفت درم(17 گرم) سکنجبین ساده سرشته، بیاشامند، اسهال سودا به قوت نماید و طحال را پاک کند و برای مالیخولیای طحالی و مانیا نافع است اگر هر هفته یک مرتبه از این ترکیب، خورده شود، جهت درمان مانیا و مالیخولیا و جنون و جمیع امراض سوداوی محترق از سودای سرد نافع است
  • آشامیدن آن با ماء الجبن(آب پنیر) درست شده به شیره قرطم که مقدار شیر دو رطل(620 گرم) باشد و حب القرطم کوبیده بیست درم (48 گرم) برای درمان مالیخولیا و مانیا و جنون و وسواس سوداوی مفید است بدین دستور که حب القرطم را کوبیده شیر را قدری جوش داده فرود آورد، چون نیمگرم گردد آن را در پارچه کرده، در آن بمالند، که تمام شیره آن در آن برآید و بگذارید تا خوب بسته شود، پس آن را به دستور مقرر بچکانند و تمام آب آن را از پنیر آن بگیرند و با شش درم(14.5 گرم) افتیمون بنوشند

طلاطلی در مجربات خود آورده که:

دیدم خلق کثیری از اصحاب مالیخولیا و مانیا و جنون و وسواس سوداوی که افتیمون مخلوط با افسنتین و برگ حنظل به آنها دادند، شفا یافتند و نیست دوایی نافع تر برای مالیخولیا و امراض سوداوی از آن

اگر افتیمون را در آب، یک دو جوشی داده، مالیده صاف نموده در آب صاف کرده آن گلقند حل نموده، باز صاف کرده بیاشامند، پاکسازی سر کند از اخلاط فاسده سوداوی و نافع است از برای کابوس حادث از بخارهای سوداوی مرتقیه از معده به سوی سر

با ماه الجبن(آب پنیر) از برای کابوس سوداوی و آشامیدن آن با اسطوخودوس و امثال آن که از ادویه مخصوصه پاک کننده مغز است و جهت صرع سوداوی و بلغمی و فالج و لقوه و تشنج امتلایی و خدر(بی حسی، گز گز کردن) ، نافع است

اگر شش درم تا ده درم(24 گرم) افتیمون را اندکی بجوشانند در میپختج و مالیده و بفشارند و بنوشند برای تشنج امتلایی و خدر و سرطان متقرح نافع است

اگر بگیرند از افتیمون هر روز ده درم (24 گرم) و در یک من(620 گرم) شیر تازه دوشیده، بخیسانند و صافی نموده و به آن پانزده درم(36 گرم) سکنجبین ساده صادق الحموضه(ترش) اضاف کننده تا بریده گردد، سپس بچکانند و بیاشامند و تا هشت روز متوالی این عمل را انجام دهند، تشنج و خدر را نافع است.

 اگر چهار درم(9 گرم) افتیمون را ساییده با قدری عسل و کمی نمک بخورند، اسهال سودا و بلغم را قوت نماید و بغدادی کمی سرکه نیز بر این ترکیب اضافه کرده است.

افتیمون اصل

نکته

بدان که چون افتیمون لطیف و ضعیف الترکیب است، آن را بسیار نرم نباید کوبید (زیاد آسیاب نباید کرد) جوش بسیار هم نباید داد(به صورت دم کرده باید مصرف کرد)؛

زیرا که نرم کوبیدن و جوش بسیار باطل کننده فعل آن است، بلکه آن را در غیر جوشانده باید خرد کرده وا استفاده کنند و در جوشانده به یک دو جوشی اکتفا نمود و اگر آن را در کیسه ای جدا بسته در جوشانده ها بعد از طبخ در آخر جوش انداخته، یک دو جوشی داده سپس خارج کنند و بعد سرد شدن صره را فشرده دور نمایند، بهتر است.

مضرات و مصلح آن:

افتیمون مضر صفراوی و جوانان و گرم مزاجان است

مورث کرب(نوعی اندوه که باعث تغییر تنفس میشود) و غشی و عطش است

مصلح آن

زعفران و کتیرا و چرب کردن با روغن بادام

و گویند مضر ریه است

مصلح آن صمغ عربی و کتیرا

و موافق مزاج های سرد و کهول و مشایخ(پیران) و سوداوی مزاجان.

مقدار مصرف

 از جرم آن:

به قول شیخ الرئیس، چهار مثقال (13.8 گرم)

و نزد بعضی تا سه مثقال

 بعضی دو درم (4.83 گرم) گفته اند

در جوشانده ها تا ده درم (24 گرم)

جایگزین آن:

در اسهال، لاجورد و حجر ارمنی و یا یک و نیم برابر آن حاشا یا هم وزن آن حاشا و یا دو دانگ آن تربد سفید.

تخم افتیمون

تخم آن را نیز نرم نباید کوبید و با روغن بادام چرب باید نمود، که مصلح آن است

اگر به صورت جوشانده مصرف میشود بعد از آن باید کمی روغن بادام خورد

مقدار مصرف تخم افتیمون:

به تنهایی تا دو درم (4.8 گرم)

 با غیر آن چهار درم(9.5 گرم)


منابع:

عقیلى علوى شیرازى، سید محمد حسین بن محمد هادى، مخزن الأدویه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.